Wist jij dat Den Haag ooit een vliegtuigfabriek had? Pander maakte luxe meubels en vliegtuigen
In dit artikel:
Aan het Buitenom in Den Haag, waar in 2026 een rustige gracht heerst, staat nog het voormalige directiekantoor van meubel- en vliegtuigfabriek Pander — een bedrijf dat in vroegere decennia tot de Haagse top behoorde. Opgericht in 1887 door Klaas Pander maakte Pander luxe meubelen voor particulieren, bedrijven en instituten; op het hoogtepunt werkten er zo'n 800 mensen. Het bedrijf stond bekend om zijn handgesneden houten betimmeringen die onder meer raadszalen, chique bioscopen en cruiseschepen sierden, en om typische producten als de gedraaide Pander-stoelen met bolpootjes.
Pander beheerde vrijwel het hele atelier van grondstof tot verkoop: een eigen houtdrogerij in Rijswijk (waar hout soms zeven jaar kon liggen), productie en de verkoopafdeling in het centrum van Den Haag. In de Wagenstraat had het warenhuis van Pander uitgebreide stijlkamers waar klanten complete interieurs konden kiezen — van klassiek tot art nouveau en art deco — inclusief bijpassend tapijt en behang. Ook verspreidde Pander een eigen klantenmagazine, een vroeg voorbeeld van bedrijfscommunicatie aan huis.
Een onverwachte wending in de bedrijfsvoering was de vliegtuigbouw vanaf de jaren dertig. Omdat veel vliegtuigen destijds nog uit hout bestonden en Pander bedreven was in houtbewerking en interieurafwerking, groeide een vliegtuigtak — mede dankzij persoonlijke connecties binnen de directie. Die tak kreeg in 1934 echter een zware klap toen het nieuwe toestel 'Postjager' tijdens een vlucht in brand vloog; dat incident beschadigde het imago en luidde het einde van de luchtvaartactiviteiten in.
Na een teruglopende periode verhuisde Pander begin jaren vijftig uit de Haagse binnenstad en vestigde zich later onder meer in Leidschendam en Zoetermeer, om in 1985 failliet te gaan. Het oude fabriekscomplex is nu een appartementencomplex waarvan bewoner Harry Berg zegt dat het gebouw zijn industriële karakter heeft behouden en een hechte woongemeenschap herbergt — "echt een klein dorp geworden."