Pander was het Haagse 'A-merk': een fabriek die meubels en vliegtuigen maakte

In dit artikel:

Het Buitenom in Den Haag is anno 2026 een rustige gracht, maar een eeuw geleden huisvestte diezelfde plek de meubel- en later vliegtuigfabriek Pander — destijds een toonbeeld van Haagse industriekracht. Pander, opgericht in 1887, produceerde hoogwaardige meubelen en houten interieurafwerking voor raden, luxe bioscopen en schepen; op het hoogtepunt werkten er ongeveer 800 mensen.

Het bedrijf onderscheidde zich doordat het het hele proces in eigen hand hield: van houtdroging (soms tot zeven jaar in een eigen droogschuur in Rijswijk) tot productie en verkoop. In de Wagenstraat had Pander een groot warenhuis met ingerichte stijlkamers waar klanten complete interieurs konden samenstellen — van meubels tot tapijt en behang — en ze verspreidden een eigen gratis klantenblad, vergelijkbaar met moderne winkelmagazines.

Een onverwacht hoofdstuk in de geschiedenis was de vliegtuigbouw. Omdat Pander uitmuntte in houtbewerking, maakte men in de jaren dertig ook houten vliegtuigonderdelen en complete toestellen, en deed het bedrijf mee aan luchtshows. Die tak leden zware reputatieschade toen het nieuwe toestel 'Postjager' in 1934 in brand vloog tijdens een vlucht; hoewel er geen slachtoffers vielen, was de impact groot en hield Pander op met vliegtuigbouw.

Na de crisisjaren verhuisde Pander begin jaren vijftig uit de Haagse binnenstad naar locaties als Leidschendam en Zoetermeer; het concern ging uiteindelijk in 1985 failliet. Van het oude complex aan het Buitenom bleef het voormalige directiekantoor vrijwel intact, en het grote fabrieksgebouw is nu omgebouwd tot appartementen. Bewoner en lokale Pander-kenner Harry Berg benadrukt dat veel originelen nog terug te vinden zijn — zoals de kenmerkende houten stoelen — en dat het gebouw een hechte, dorpse gemeenschap herbergt. Volgens Berg is het gebouw "nog steeds een stoer industrieel gebouw met die dikke muren."